X
تبلیغات
ir-analysis - صنعت پتروشیمی و خاورمیانه و چالشهای آن- نقل از روزنامه دنیای اقتصاد
تجزيه و تحليل بنيادي شركتهاي بورسي و آموزش مفاهيم مالي

صنعت پتروشيمي و چالش‌‌هاي پيش‌‌رو

صدري
پتروشيمي به صنعتي گفته مي‌‌شود كه هيدروكربن‌‌هاي موجود در نفت خام و گازطبيعي را به مواد مختلف تبديل مي‌‌كند.

پتروشيمي صنعتي بسيار جوان است كه آغاز آن به سال 1920 ميلادي برمي‌‌گردد. اولين محصول توليدي اين صنعت استون بود كه پيش از آن از تقطير چوب و ذرت توليد مي‌‌شد اما در طول جنگ جهاني اول نياز فراوان به اين ماده باعث شد محققان تلاش خود را براي سنتز اين ماده شيميايي آغاز كنند و سرانجام سه سال پس از جنگ موفق شدند استون را از الكل ايزوپروپيل تهيه كنند. اين موفقيت سرآغاز پيدايش صنعتي عظيم بود كه تغيير ‌‌روش توليد بسياري از مواد را از ‌‌روش‌‌هاي سنتي به‌‌روش‌‌هاي صنعتي ميسر نمود و امروزه محصولات آن به طور گسترده‌‌اي در تمامي بخش‌‌هاي زندگي‌‌روزمره از سوخت مصرفي و قطعات اتومبيل تا لوازم خانگي و الياف مورد استفاده در پوشاك كاربرد دارد. در دهه 1930 تغييرات بسياري در صنعت نفت ايجاد شد. پيش از آن توليد فرآورده‌‌ها در صنعت نفت صرفا بر اساس فرآيند فيزيكي تقطير بود اما در آن سال‌‌ها واحدهاي بزرگ كراكينگ حرارتي در مقياس صنعتي شروع بكار كردند كه هيدروكربن‌‌هاي سه و چهاركربنه به صورت گاز و يا به صورت مايعات سبك نفتي از محصولات اين فرآيند است. اين هيدروكربن‌‌ها خوراك مناسبي براي صنعت پتروشيمي هستند. از سال 1940 كشف ‌‌روش‌‌هاي مختلف كراكينگ و همچنين فرآيندهاي پليمريزاسيون‌‌، آلكيلاسيون و ... موجب توسعه و پيشرفت بسيار سريع اين صنعت شد. به طور كلي واحد‌‌هاي عملياتي صنعت پتروشيمي به پنج بخش عمده تقسيم مي‌‌شوند:
- واحدهاي بالا دستي: شامل صنايع توليدكننده خوراك صنايع پتروشيمي كه هيدروكربن‌‌هاي خطي و يا حلقوي را از نفت خام و گازطبيعي جدا مي‌‌كنند. بر اين اساس پالايشگاه‌‌ها و واحدهاي تفكيك نفت خام و گازهاي همراه و همچنين واحدهاي جداسازي گازطبيعي، واحدهاي بالادستي صنعت پتروشيمي محسوب مي‌‌شوند.
- واحدهاي بنيادي:‌ واحدهايي كه خوراك صنعت پتروشيمي را به مواد پايه اين صنعت (مانند: گاز سنتز، الفين‌ها، آروماتيك‌ها و ...) تبديل مي‌‌كنند.
- واحدهاي واسطه‌اي:‌ واحدهايي كه بنا به ضرورت خط توليد محصولات واسطه را در صنعت پتروشيمي توليد مي‌‌كنند. محصولات واسطه محصولاتي هستند كه به همان شكل قابل مصرف نبوده و بايد تحت فرآيندهاي بعدي قرار گيرند. نمونه واحدهاي واسطه‌‌اي واحدهاي توليد منومر هستند.
- واحدهاي نهايي: به واحدهايي گفته مي‌‌شود كه در آنها فرآورده‌‌هاي نهايي صنعت پتروشيمي توليد مي‌‌شود كه نمونه آن واحدهاي پليمريزاسيون هستند.
- واحدهاي پايين دستي:‌ واحدهايي كه فرآورده‌‌هاي نهايي صنعت پتروشيمي به محصولات مصرفي تبديل مي‌‌شوند نمونه آن واحدهاي توليد‌‌كننده لوله و رنگ هستند.
شكل مقابل شماي كلي از صنعت پتروشيمي را نشان مي‌‌دهد. در صنعت پتروشيمي توليد محصولات پايه با خوراك‌‌هاي مختلف امكان‌‌پذير است و در هر منطقه از جهان باتوجه به فراواني و قيمت از خوراك‌‌هاي مختلفي استفاده مي‌‌شود. بديهي است مهمترين عامل در قيمت تمام شده و سودآوري واحدهاي پتروشيمي و در نتيجه رقابت‌‌پذيري واحدهاي مشابه، نوع خوراك مصرفي آنها است.


خوراك‌‌هاي مصرفي در صنعت پتروشيمي
اتيلن به عنوان محصول شاخص در ميان محصولات پتروشيمي شناخته مي‌‌شود. به منظور بررسي تركيب خوراك مصرفي در اين صنعت، بهتر است به بررسي خوراك واحد اتيلن بپردازيم. جدول شماره(1) نشان دهنده خوراك‌‌هاي مصرفي براي توليد اتيلن در جهان است.
جالب است بدانيم كه در آمريكاي شمالي به عنوان بزرگترين توليدكننده و مصرف‌‌كننده اتيلن، فقط 26درصد از اتيلن با خوراك اتان توليد مي‌‌شود، در حالي‌كه در منطقه خاورميانه به علت وجود ذخاير عظيم گازي،  گاز اتان 70درصد از خوراك مصرفي براي توليد اتيلن را تشكيل مي‌‌دهد. 
در بازارهاي جهاني قيمت خوراك‌‌هاي هيدروكربني مورد مصرف در صنايع پتروشيمي مرتبط با قيمت نفت خام است، اما در منطقه خاورميانه، توليدكنندگان محصولات پتروشيمي بيشتر از اتان با قيمت ثابت كه از سوي دولت برايشان تامين مي‌‌شود استفاده مي‌‌كنند. بر اساس اخبار موجود قيمت اتان مصرفي در اين صنعت در عربستان و ايران به ترتيب 37 و 61 دلارهرتن است، در حالي‌كه قيمت اتان در آمريكا برابر 93درصد قيمت نفتا است كه با احتساب قيمت فعلي نفتا، قيمت اتان براي توليد كنندگان منطقه آمريكا در حدود 400 دلارهرتن است. اينجاست كه به علت اصلي رقابت‌‌پذيري و برتري صنايع پتروشيمي منطقه خاورميانه نسبت به توليدكنندگان ساير مناطق جهان پي مي‌بريم.

صنعت پتروشيمي در منطقه خاورميانه
كشورهاي منطقه خاورميانه مي‌‌كوشند ساختار صنعتي خود را متنوع سازند تا اقتصاد خود را از وابستگي به درآمدهاي حاصل از فروش نفت نجات دهند. كشورهاي اين منطقه به واسطه وجود منابع غني نفت و گازطبيعي مهمترين فاكتور رقابت‌‌پذيري در اين صنعت را دارا هستند. از ديگر سوي، رشد سه درصدي جمعيت در اين منطقه، ايجاد اشتغال براي جوانان را به مساله‌‌اي بسيار جدي براي دولتمردان تبديل كرده است. مجموعه اين عوامل باعث شد كه اين كشورها  به سياست‌‌گذاري در توسعه صنايع پتروشيمي به عنوان صنعتي رقابت پذير، اشتغالزا و با ارزش افزوده بالا پرداخته و در اين زمينه با يكديگر رقابت كنند.
در سال 1963 ميلادي با ساخت واحد توليد كود شيميايي شيراز، ايران به عنوان نخستين كشور منطقه خاورميانه به جمع توليدكنندگان محصولا‌ت پتروشيمي دنيا پيوست. هم اكنون مديريت متمركز صنايع پتروشيمي ايران بر عهده شركت ملي صنايع پتروشيمي (NPC) است.
پس از ايران، عربستان دومين كشور منطقه خاورميانه بود كه وارد صنعت پتروشيمي شد. واحد صدف توليدكننده كودهاي ازته اولين واحد پتروشيمي عربستان است كه در سال 1969 ميلادي راه اندازي شده است. مديريت متمركز صنايع پتروشيمي عربستان نيز بر عهده شركت صنايع پايه عربستان (SABIC) است. البته اين شركت علاوه بر صنايع پتروشيمي مسووليت مديريت صنايع فولاد عربستان را نيز به عهده دارد.   
SABIC رقيب قدرتمند NPC
SABIC قدرتمندترين رقيب NPC در منطقه خاورميانه است. جدول شماره(2) ظرفيت فعلي توليد محصولات مهم صنعت پتروشيمي را در عربستان و ايران نشان مي‌‌دهد.
در آخرين رده بندي 100 شركت برتر شيميايي جهان، SABIC در رده هفتم و NPC در رده 45 جهان قرار گرفته‌اند.
SABIC توانسته است با جذب سرمايه‌‌هاي عظيم خارجي، صنايع پتروشيمي عربستان را با سرعت  سرسام آوري رشد دهد. در حال حاضر بسياري از شركت‌‌هاي معتبر شيميايي جهان از جمله شل، اكسون، شورون، هوخست، داو، سيلانس و ... در واحدهاي پتروشيمي عربستان سرمايه‌‌گذاري كرده و از شركاي SABIC هستند. اين شركت داراي بيش از 17 دفتر فروش و همچنين مخازن و انبارهاي ذخيره‌‌سازي و شبكه توزيع در مناطق مختلف جهان است. 
جدول شماره(3) مقايسه‌‌اي بين درآمد حاصل از فروش و سود عملياتي دو شركت SABIC و NPC در سال 2006 ميلادي است.
چنانكه آمار فوق نشان مي‌‌دهد در سال 2006 سودآوري سابيك بيش از 4 برابر سودآوري صنايع پتروشيمي ايران بوده است. باتوجه به اينكه بخش عمده‌‌اي از بهاي تمام شده محصولات صنعت پتروشيمي را هزينه خوراك تشكيل مي‌‌دهد، بديهي است كه علت اين تفاوت قابل ملاحظه در ميزان سودآوري را بايد در خوراك مصرفي جست‌وجو نمود. به نظر مي‌‌رسد دو عامل بسيار مهم موجب كمبود سوددهي واحدهاي پتروشيمي ايران نسبت به رقباي منطقه‌‌اي خود شده‌اند.
1 - در اكثر واحدهاي الفين كشورمان به جاي استفاده از خوراك گازي كه فراوان و قيمت آن در منطقه بسيار ارزان است از خوراك مايع استفاده مي‌‌شود. 
2 - بالاتر بودن قيمت خوراك مصرفي واحدهاي پتروشيمي ايران نسبت به واحدهاي مشابه در منطقه خاورميانه عامل ديگري است كه مانع سوددهي مناسب اين واحدها مي‌‌شود.
ذكر اين نكته ضروري است كه بر اساس سند چشم‌انداز صنعت پتروشيمي در افق 20 ساله ايران بايد تا سال 1404 به اولين توليد‌‌كننده محصولا‌ت پتروشيمي در منطقه تبديل شود كه تحقق اين امر نيازمند سرمايه‌‌گذاري بسيار عظيمي است.
1 - بررسي خوراك مصرفي واحدهاي الفين ايران
واحد الفين، بنيادي‌ترين واحد صنعت پتروشيمي محسوب مي‌‌شود و مهمترين فرآورده اين واحد گاز اتيلن است. در جدول شماره(4) به بررسي كليه واحدهاي الفين ايران و نوع خوراك مصرفي آنها مي‌پردازيم.
جدول زير نشان دهنده واحدهاي الفين ايران و نوع خوراك مصرفي در اين واحدها است.
پيش از اين گفتيم كه 70درصد خوراك مصرفي واحدهاي توليدكننده اتيلن در منطقه خاورميانه گاز اتان است، اما بخش اول جدول فوق نشان مي‌‌دهد كه اين نسبت در خصوص واحدهاي اتيلن در حال توليد ايران برابر 52درصد، در خصوص  پروژه‌‌هاي آتي فقط  26درصد و در مجموع برابر 46درصد است.
دوباره متذكر مي‌شويم كه قيمت گاز اتان مصرفي صنايع پتروشيمي در كشورهاي منطقه خليج فارس ثابت و در عربستان و ايران به ترتيب 37 و 61 دلارهرتن است، درحالي‌كه در ساير مناطق جهان قيمت اتان بر اساس قيمت نفت يا فرآورده‌‌هاي نفتي تعيين مي‌‌شود و ناگفته پيدا است كه رقابت‌‌پذيري صنايع پتروشيمي منطقه خاورميانه به ويژه واحدهاي الفين تا حد زيادي منوط به استفاده از اتان به عنوان خوراك و ثبات قيمت آن است.
از اين مقايسه نتيجه مي‌گيريم كه واحدهاي الفين كشورمان به علت استفاده بيشتر از خوراك مايع، به تدريج قدرت رقابت با رقباي منطقه‌‌اي خود را از دست مي‌دهند.   
2 - بررسي قيمت‌‌گذاري خوراك‌‌هاي مصرفي واحدهاي پتروشيمي:
مقايسه قيمت‌‌گذاري خوراك‌‌هاي مصرفي واحدهاي پتروشيمي در عربستان و ايران:
چنانكه گفته شد صنايع پتروشيمي عربستان مهم ترين رقيب صنايع پتروشيمي ايران در منطقه خاورميانه محسوب مي‌‌شوند. شايد بررسي فرمول قيمت‌‌گذاري بعضي خوراك‌‌هاي صنايع پتروشيمي رقيب بتواند تاحدي علت رقابت‌‌پذيري اين صنعت در منطقه خاورميانه را آشكار كند.(جدول شماره 5)
قيمت‌‌گذاري خوراك‌‌هاي ياد شده براي صنايع پتروشيمي ايران بر مبناي قيمت فوب خليج فارس و حداكثر با اعمال 5درصد تخفيف (به جز يك مورد استثناء) صورت مي‌‌گيرد. 
تفاوت در قيمت‌‌گذاري خوراك‌‌هاي مجتمع‌‌هاي پتروشيمي ايران
علاوه بر گران‌تر بودن قيمت خوراك مصرفي واحدهاي پتروشيمي ايران نسبت به واحدهاي مشابه ساير كشورهاي منطقه، اختلاف در فرمول قيمت‌‌گذاري خوراك‌‌هاي مصرفي واحدهاي مشابه عامل ديگري است كه موجب تشديد كاهش حاشيه سود بعضي شركت‌‌ها شده است.
 الف: اختلاف در قيمت گازطبيعي مصرفي واحدهاي مشابه:
گازطبيعي (متان) در صنعت پتروشيمي هم به عنوان سوخت و هم به عنوان خوراك مورد استفاده قرار مي‌‌گيرد. واحدهاي متانول و آمونياك-اوره، گازطبيعي را بيشتر به عنوان خوراك مصرف مي‌‌كنند. جدول شماره (6) نشان دهنده واحدهاي پتروشيمي مصرف‌‌كننده گاز طبيعي به عنوان خوراك است.
- گاز شيرين مصرفي به عنوان سوخت با قيمت 158 ريال هرمترمكعب و گاز شيرين مصرفي به عنوان خوراك (باتوجه به ارزش افزوده ايجاد شده در واحد) با قيمت 250 ريال هرمترمكعب به صنايع تحويل مي‌‌شود.
- خوراك مصرفي واحد خارك گاز ترش است و جداسازي آن داراي هزينه است اما حاصل اين تفكيك مواد ارزشمندي چون پروپان، بوتان، پنتان و گوگرد است. قيمت گازترش مصرفي در حدود 85درصد گازشيرين خوراك است.
- در خصوص خوراك مصرفي سه واحد غدير، زاگرس و فن‌‌آوران نيز باتوجه به يكسان بودن خوراك سه  واحد ياد شده، از لحاظ نوع گاز و همچنين نوع مصرف گاز به عنوان خوراك، متفاوت بودن بهاي آن قابل توجيه نيست.  ضمن اينكه پتروشيمي غدير موظف است باتوجه به دريافت گاز به قيمت سوبسيدي، اوره توليدي خود را با قيمت سوبسيدي به شركت خدمات حمايتي كشاورزي تحويل دهد.
ب: اختلاف در قيمت ساير خوراك‌‌هاي مصرفي واحدهاي پتروشيمي :‌ 
خوراك‌‌هاي مصرفي در صنعت پتروشيمي بسيار متنوع هستند علاوه بر متان و اتان، مواد ديگري مانند پروپان، بوتان، پنتان پلاس، گاز مايع، رافينيت و ... به عنوان خوراك در اين صنعت مصرف مي‌‌شوند.
- قيمت‌‌گذاري خوراك‌‌هاي مصرفي مشابه در اين واحدها با يكديگر متفاوت است. مبناي قيمت تمام اين خوراك‌‌ها قيمت فوب خليج فارس آنها است كه براي بعضي مجتمع‌‌هاي مصرف‌‌كننده 5درصد تخفيف لحاظ شده و بعضي از 5درصد تخفيف نيز محروم هستند. 
- نكته جالب در اين زمينه، قيمت‌‌گذاري خوراك مصرفي مجتمع پتروشيمي بندرامام است كه خوراك مصرفيش را با حدود 50درصد تخفيف نسبت به قيمت فوب تحويل مي‌‌گيرد.
پتروشيمي اصفهان شركتي زيان ده در سال 1387:
پتروشيمي اصفهان يكي از شركت‌‌هاي پتروشيمي است كه سال‌‌ها پيش به بخش خصوصي واگذار شده و سهام آن در بورس اوراق بهادار عرضه شده است. به دنبال كاهش تخفيف خوراك مصرفي اين مجتمع و به تبع آن كاهش شديد حاشيه سود، نماد اين شركت بيش از يكسال است كه متوقف شده و امكان معامله ندارد.
خوراك مصرفي اين واحد پلتفرميت پالايشگاهي است كه از سوي پالايشگاه اصفهان تامين مي‌‌شود. محصولات اين مجتمع بنزن، تولوئن، اورتوزايلين و پارازايلين (از گروه آروماتيك‌ها) هستند. در سال‌‌هاي ابتدايي شروع به كار اين مجتمع، قيمت خوراك آن با اعمال 44 الي 30 درصد تخفيف نسبت به قيمت نفتا محاسبه مي‌‌شد. بعدها مبناي محاسبه قيمت خوراك از نفتا به بنزين سوپر تغيير كرد و تخفيف نيز 30 درصد درنظر گرفته شد. 
 لازم به ذكر است كه قيمت خوراك مصرفي ساير مجتمع‌‌هاي توليد‌‌كننده آروماتيك در ايران بر مبناي قيمت نفتا محاسبه مي‌‌شود.
نتيجه گيري
چنانكه گفته شد پتروشيمي اصفهان پس از خصوصي‌‌سازي و طي چندين مرحله تغيير در فرمول قيمت‌‌گذاري خوراك، از يك شركت سودده به يك شركت زيان تبديل شده است. به نظر مي‌‌رسد بعضي ديگر از  شركت‌‌هاي پتروشيمي نيز همين مسير را طي مي‌‌كنند. البته گذشته از فرمول نامناسب قيمت‌‌گذاري خوراك ذكر اين نكته ضروري است كه به علت محدوديت‌هاي تحميلي، هزينه‌‌هاي سرمايه‌‌گذاري در ايران بيشتر از كشورهاي رقيب است كه از آن جمله مي‌‌توان به موارد زير اشاره كرد:
- بالاتر بودن ريسك سرمايه‌‌گذاري و هزينه بيمه فاينانس
- بالاتر بودن بهره سرمايه گذاري
- زمان به بهره برداري رسيدن واحدها در ايران تقريبا دو برابر كشورهاي رقيب است.
- بهره برداري كامل از ظرفيت طراحي با چند سال تاخير صورت مي‌‌پذيرد. 
ناگفته پيداست كه عمده مزيت منطقه خاورميانه در صنايع پتروشيمي، فراواني و ارزاني خوراك مصرفي است و بديهي است كه براي محقق شدن برنامه چشم‌انداز 20 ساله در خصوص تبديل شدن به قدرت اول صنايع پتروشيمي منطقه، بايد مجتمع‌‌هاي پتروشيمي را حداقل در شرايط مساوي با رقيب قرار داد چراكه رقيب با اعمال تخفيف بسيار در قيمت خوراك، قدرت رقابت صنايع پتروشيمي خود را به شدت افزايش داده است كه متاسفانه صنايع پتروشيمي ايران از برخورداري از اين مزيت محروم شده‌اند.  

 

 

نقل از روزنامه دنیای اقتصاد

 

 

+ نوشته شده در  جمعه پانزدهم خرداد 1388ساعت 22:55  توسط گروه مالی فاینانس